Deszcz i błoto – jak nie poszerzać szlaku w trudnych warunkach
13 listopada 2026

Czy kosmiczne promienie wskazują ukryte miasta ciemnej materii?

Promienie kosmiczne mogą dostarczać wskazówek w poszukiwaniach ciemnej materii, ale nie potwierdziły dotąd istnienia jej „ukrytych miast”. Tym obrazowym określeniem można nazwać bardzo słabe galaktyki karłowate lub skupiska ciemnej materii pozbawione widocznych gwiazd. Badacze szukają cząstek, które mogłyby powstawać w takich obiektach, lecz wykryty sygnał trzeba najpierw odróżnić od zjawisk zachodzących w zwykłych źródłach kosmicznych.

Co miałoby być „ukrytym miastem” ciemnej materii?

Ciemna materia nie świeci ani nie odbija światła w sposób pozwalający zobaczyć ją teleskopem. O jej obecności świadczy przede wszystkim grawitacja: wpływa na ruch gwiazd, galaktyk i innych obiektów. Według szacunków przytaczanych przez NASA stanowi około 27% całkowitej zawartości Wszechświata. Zwykła materia to około 5%, a pozostałe 68% przypada na ciemną energię.

Wokół Drogi Mlecznej znajduje się rozległe halo ciemnej materii. Modele przewidują, że nie jest ono idealnie gładkie: mogą w nim istnieć mniejsze, związane grawitacyjnie skupiska, zwane podhalami. Niektóre mogą zawierać gwiazdy i tworzyć słabo widoczne galaktyki karłowate. Inne mogłyby być bezgwiazdowe, a więc niewidoczne w zwykłych przeglądach nieba.

To rozróżnienie ma znaczenie. Bardzo słaba galaktyka karłowata nadal jest galaktyką, bo zawiera gwiazdy. Samo podhalo bez gwiazd nie staje się galaktyką tylko dlatego, że skupia ciemną materię. „Ukryte miasta” nie są zatem nazwą odkrytej klasy obiektów, lecz metaforą dla różnych możliwych struktur, których wykrycie jest trudne.

Dlaczego do poszukiwań wykorzystuje się promienie kosmiczne?

Promienie kosmiczne to wysokoenergetyczne cząstki przemierzające przestrzeń. W badaniach nad ciemną materią szczególne zainteresowanie budzą pozytony, czyli antycząstki elektronów. Część modeli zakłada, że cząstki ciemnej materii mogą się rozpadać albo anihilować — w przypadku anihilacji dochodziłoby do wzajemnego oddziaływania cząstek, którego produktami mogłyby być między innymi pozytony.

Nie oznacza to, że każdy zarejestrowany pozyton pochodzi z ciemnej materii. Powstają one również w znanych procesach astrofizycznych, na przykład podczas oddziaływania promieni kosmicznych z materią międzygwiazdową. Potencjalnymi źródłami dodatkowych pozytonów są też pulsary. Aby uznać nadwyżkę za ślad nowego zjawiska, trzeba oszacować wkład tych źródeł i uwzględnić niepewność dotyczącą drogi cząstek przez Galaktykę.

Sytuację komplikuje fakt, że naładowane cząstki, takie jak pozytony, zmieniają kierunek w polach magnetycznych. Ich wykrycie w pobliżu Ziemi nie wskazuje więc wprost miejsca na niebie, z którego przybyły. Promienie kosmiczne mogą ujawnić coś niezwykłego w ich źródłach, ale nie działają jak mapa prowadząca do konkretnego podhalo.

Co naprawdę pokazuje nadwyżka pozytonów?

Pomiary detektora AMS-02 wykazały, że powyżej około 10 GeV rośnie udział pozytonów wśród mierzonych elektronów i pozytonów. Ten wynik wzbudził zainteresowanie, ponieważ część modeli anihilacji ciemnej materii przewiduje produkcję takich cząstek. Sam kształt obserwowanego sygnału nie rozstrzyga jednak, czy jego źródłem jest ciemna materia, pulsary czy połączenie znanych procesów.

W analizach danych AMS-02 rozważano również możliwy nadmiar w zakresie 5–15 GeV. Jego znaczenie zależy od sposobu opisania tła astrofizycznego: sygnał pojawia się przy części przyjętych założeń, ale nie przy wszystkich. To przykład różnicy między obserwowaną anomalią a ustaleniem jej przyczyny. Nawet jeśli pomiary wskazują, że prosty model znanych źródeł jest niepełny, nie wynika z tego automatycznie odkrycie ciemnej materii.

Nadwyżka pozytonów nie dowodzi też istnienia ukrytej galaktyki. Aby powiązać sygnał z takim obiektem, należałoby wykazać nie tylko możliwe pochodzenie cząstek od ciemnej materii, lecz także związek z określoną strukturą. Same pozytony, których tor został zmieniony podczas podróży, tego związku nie zapewniają.

Dlaczego astronomowie sprawdzają również promieniowanie gamma?

Hipotetyczny rozpad lub anihilacja ciemnej materii mogłyby prowadzić także do emisji promieniowania gamma. Są to wysokoenergetyczne fotony, a nie naładowane cząstki promieniowania kosmicznego. Dzięki temu ich kierunek może dostarczać informacji o obszarze emisji. Poszukiwania gamma stanowią więc odrębny test wyjaśnień opartych na ciemnej materii.

Szczególnie interesującymi celami są słabe galaktyki karłowate w sąsiedztwie Drogi Mlecznej. Jeśli zawierają dużo ciemnej materii, a niewiele zwykłych źródeł promieniowania gamma, łatwiej byłoby odróżnić hipotetyczny sygnał od tła. To nadal zależy jednak od tego, jaką ilość ciemnej materii przypisuje się badanemu obiektowi i jaki mechanizm emisji się zakłada.

W analizie obejmującej 14,3 roku obserwacji teleskopu Fermi-LAT sprawdzono 26 ultrabladych kandydatów na galaktyki karłowate. Nie stwierdzono w nich istotnego nadmiaru promieniowania gamma. Wynik pozwala ograniczać niektóre modele anihilacji, ale nie oznacza, że w tych rejonach nie ma ciemnej materii. Nie każdy hipotetyczny rodzaj ciemnej materii wytwarzałby sygnał możliwy do wykrycia w tej analizie.

Brak przekonującego sygnału gamma jest istotny także dla interpretacji pozytonów. Jeśli dany model ma wyjaśniać ich nadwyżkę, trzeba sprawdzić, czy nie przewiduje zarazem emisji gamma silniejszej od dopuszczonej przez obserwacje. Modele różnią się jednak przewidywanymi produktami i intensywnością emisji, dlatego jeden negatywny test nie rozstrzyga o wszystkich możliwościach.

Ile niewidocznych skupisk może otaczać Drogę Mleczną?

Symulacje wskazują, że halo naszej Galaktyki może zawierać liczne podstruktury. W jednej ze starszych symulacji zidentyfikowano ponad 2000 podhal o masach przekraczających około 4 miliony mas Słońca. To liczba obiektów w modelu, nie liczba skupisk dostrzeżonych na niebie. Nie mówi też, ile z nich powinno mieć gwiazdy i być galaktykami.

Wynik zależy od tego, jakie procesy uwzględnia symulacja. Modele zawierające gaz i gwiazdy pokazują, że sama galaktyka może niszczyć część podhal. W jednej z analiz w odległości do 100 kiloparseków od centrum modelowanej galaktyki było ich około dwa razy mniej niż w symulacji nieuwzględniającej zwykłej materii. W obrębie 25 kiloparseków różnica była co najmniej pięciokrotna. Proste przeliczenie podhal z modelu na liczbę obiektów, które można odkryć, byłoby więc mylące.

Osobną kwestią jest liczba bardzo słabych galaktyk karłowatych. W jednym z opracowań oszacowano, że w promieniu 400 kiloparseków od Drogi Mlecznej może ich być około 200–500. To szacunek uwzględniający trudność dostrzeżenia najbledszych obiektów, a nie katalog potwierdzonych odkryć. Co więcej, nie każda przewidywana galaktyka byłaby całkowicie ciemna — część może po prostu mieć zbyt mało słabych gwiazd, by łatwo znaleźć ją w przeglądzie nieba.

Co pozwoliłoby powiązać sygnał z ciemną materią?

Najmocniejszy argument wymagałby zgodności niezależnych obserwacji. Gdyby w obszarze wskazanym przez pomiary astronomiczne wykryto nietypową emisję gamma, a jej właściwości pasowałyby do modelu opisującego również promienie kosmiczne, hipoteza stałaby się bardziej przekonująca. Nadal należałoby sprawdzić, czy sygnału nie wytwarza zwykłe źródło astrofizyczne.

Przy ocenie doniesień o „śladach ciemnej materii” warto odróżnić trzy rodzaje informacji:

  • Pomiar mówi, co zarejestrował detektor, na przykład jaki był udział pozytonów lub natężenie promieniowania gamma.
  • Interpretacja wyjaśnia, jakie źródło mogłoby dać taki wynik i jakie inne wyjaśnienia nadal są możliwe.
  • Symulacja przewiduje obiekty lub sygnały przy określonych założeniach, ale sama nie potwierdza ich istnienia.

Obecnie promienie kosmiczne są więc narzędziem do testowania hipotez o ciemnej materii, nie dowodem na odnalezienie jej ukrytych skupisk. Nadwyżka pozytonów pozostaje interesującą zagadką, podczas gdy brak istotnego sygnału gamma w badanych ultrabladych obiektach zawęża część możliwych wyjaśnień. Dopiero spójne wyniki różnych pomiarów mogłyby wskazać, czy za którymś z takich sygnałów rzeczywiście kryje się niewidoczna struktura.

Przeczytaj również: